Caribisch Nederland.

Staatkundige hervorming 10-10-10

De hervorming van 10 oktober 2010 — in de omgangstaal 10-10-10 — hief de Nederlandse Antillen op. Aruba was al sinds 1986 een apart land, Curaçao en Sint Maarten werden in 2010 autonome landen binnen het Koninkrijk. Bonaire, Sint Eustatius en Saba, de drie kleinste eilanden, werden rechtstreeks onderdeel van Nederland. Hun inwoners stemmen mee bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer en het Europees Parlement. In 2017 kreeg de positie van de eilanden een aparte grondslag in de Grondwet (artikel 132a); sinds 2019 kiezen de inwoners via een eigen kiescollege ook mee voor de Eerste Kamer.

Openbare lichamen en talen

Formeel zijn de drie eilanden openbare lichamen: ze lijken op gemeenten, maar kennen eigen regels voor onder meer belastingen, sociale zekerheid en onderwijs. Het Europese recht geldt er niet rechtstreeks; de eilanden hebben binnen de EU de status van LGO (Landen en Gebieden Overzee). Het bestuur ligt bij het Openbaar Lichaam Bonaire, het Openbaar Lichaam Sint Eustatius en het Openbaar Lichaam Saba.

Het Nederlands is de officiële taal, zoals in de rest van Nederland. Daarnaast mag in het contact met de overheid het Papiaments worden gebruikt op Bonaire en het Engels op Sint Eustatius en Saba. De Invoeringswet openbare lichamen BES geeft die talen daarmee een positie die vergelijkbaar is met die van het Fries in Friesland. Sinds november 2013 vallen de eilanden ook onder de werking van het Taalunieverdrag. Zie voor het Papiaments ook Aruba, Curaçao en Sint Maarten.

Bonaire

Bonaire is met 26.552 inwoners (1 januari 2025) en ongeveer 290 km² verreweg het grootste van de drie. Het eiland ligt met Aruba en Curaçao voor de kust van Venezuela en vormt met die eilanden de zogeheten ABC-eilanden. Hoofdplaats: Kralendijk. De meeste inwoners spreken thuis Papiaments; door de sterke groei van de bevolking via migratie worden ook Nederlands, Spaans en Engels veel gesproken. Bonaire is bekend om zijn koraalriffen en het Nationaal Park Washington-Slagbaai.

Saba

Saba, het kleinste van de drie, telt 2.158 inwoners (1 januari 2025) op 13 km². Het eiland ligt in de noordelijke Caraïben, bij Sint Maarten en Sint Eustatius. Hoofdplaats: The Bottom. De omgangstaal is het Engels, in een eigen Sabaanse variant. Het Nederlands is bestuurstaal en wordt op school als vak onderwezen. De Saba University School of Medicine, een Amerikaanse medische opleiding op het eiland, doceert in het Engels.

Sint Eustatius

Sint Eustatius (plaatselijk Statia) telt 3.270 inwoners (1 januari 2025) op 21 km². Hoofdplaats: Oranjestad. In de achttiende eeuw was het eiland een van de drukste handelshavens van de Caraïben, bijgenaamd de Golden Rock. Op 16 november 1776 beantwoordde het fort van Statia het saluut van het Amerikaanse schip Andrew Doria, een van de eerste erkenningen van de jonge Verenigde Staten; in 1781 volgde een Britse aanval op het eiland. Tegenwoordig is een grote olieopslagterminal een belangrijke werkgever. De omgangstaal is het Engels; Nederlands is bestuurstaal.

BES-wetgeving

Sinds 2010 geldt voor de drie eilanden eigen BES-wetgeving, met onder meer een eigen Burgerlijk Wetboek BES en Wetboek van Strafrecht BES en een eigen belastingstelsel. Veel regels zijn afgeleid van het Nederlandse recht, met aanpassingen voor de kleine schaal en de ligging. Sociale voorzieningen en het minimumloon liggen lager dan in Europees Nederland; over dat verschil wordt al jaren politiek gediscussieerd.

Wetten worden in het Nederlands gepubliceerd. Ook de rechtspraak verloopt in het Nederlands, met tolken waar dat nodig is.

Onderwijstaal

Op alle drie de eilanden is de onderwijstaal een terugkerend thema, omdat het Nederlands voor de meeste leerlingen geen thuistaal is. Op Saba is het basis- en voortgezet onderwijs al sinds 1986 Engelstalig. Op Sint Eustatius werd in 2014 besloten eveneens over te stappen op Engels als instructietaal, met Nederlands als sterk onderwezen vreemde taal. Op Bonaire spelen zowel het Papiaments als het Nederlands een rol in het onderwijs. Voorstanders van onderwijs in de thuistaal wijzen op betere leerresultaten; anderen vrezen voor de aansluiting op vervolgopleidingen in Europees Nederland. Zie ook Nederlands leren en Taalunie.

Euro of dollar

Een praktische bijzonderheid: hoewel de drie eilanden deel uitmaken van Nederland, is de euro er geen wettig betaalmiddel. Sinds 1 januari 2011 is dat de Amerikaanse dollar, een keuze die aansluit bij de handel en het toerisme in de regio. Aruba gebruikt de Arubaanse florin. Curaçao en Sint Maarten betaalden tot 2025 met de Antilliaanse gulden; sinds 31 maart 2025 is dat de Caribische gulden (valutacode XCG).